Wat is automatiseren en hoe weet je of je kind de tafels kent

Je kind zegt dat het de tafel van 7 kent. Maar dan duurt 7 × 8 toch even, en soms komt er een fout antwoord uit. Kent het de tafel nu wel of niet? Het woord dat scholen hier vaak voor gebruiken is automatiseren. In deze gids leggen we uit wat dat betekent, hoe het verschilt van uitrekenen en uit het hoofd leren, en hoe je zelf kunt zien of de tafels echt zitten.

Drie manieren om bij een antwoord te komen

Dezelfde som, 7 × 8, kan op drie manieren worden opgelost.

Uitrekenen

Je kind denkt: 5 × 8 is 40, en 2 × 8 is 16, dus 40 + 16 = 56. Dat is een prima strategie en zeker geen fout. Het laat zien dat het kind de som begrijpt. Maar het kost tijd en aandacht, en die heeft je kind straks nodig voor lastigere opgaven.

Memoriseren

Je kind weet het antwoord omdat het dat heeft onthouden: 7 × 8 = 56. Soms is dat een los feit, zoals een telefoonnummer, zonder dat het kind weet waarom het klopt.

Automatiseren

Het antwoord komt snel en zonder nadenken, en het kind kan het ook nog uitleggen of herstellen als het even vastloopt. De Kennisrotonde zegt het zo: rekenautomatisering is meer dan het memoriseren van antwoorden. Het gaat ook om het snel oplossen van sommen met gememoriseerde kennis en strategieën, en kinderen kunnen die kennis dan ook in andere opgaven gebruiken. Daarom is het handig als een kind eerst de strategieën begrijpt en daarna pas gaat automatiseren.

Wat zegt het onderwijs hierover?

In kerndoel 27 van SLO staat dat leerlingen basisbewerkingen met gehele getallen, in elk geval tot 100, snel uit het hoofd leren uitvoeren, waarbij de tafels van buiten gekend zijn. In de uitwerking op slo.nl staat voor groep 3 en 4 het beginnen met het automatiseren en memoriseren van tafelproducten, voor groep 5 en 6 de voortzetting en uitbreiding, en voor groep 7 en 8 het paraat houden van de kennis van de tafels. Het is dus niet iets dat in één jaar af is: het is een leerlijn die over meerdere schooljaren loopt.

De Inspectie van het Onderwijs deed in 2011 onderzoek naar het automatiseren van basisbewerkingen, omdat automatiseren vaak als zwak punt van rekenmethodes werd genoemd. Daarmee is het onderwerp al langer een aandachtspunt in het basisonderwijs.

Hoe weet je of je kind de tafels kent?

Een goed antwoord is niet genoeg: het gaat om goed, vlot en consequent. Let op deze signalen:

• Het antwoord komt zonder zichtbaar rekenen. Je ziet geen telsprongen op de vingers en je kind mompelt geen tussenstappen.
• Het blijft goed over meerdere dagen. Eén keer goed is geen bewijs; drie keer achter elkaar, verspreid over verschillende momenten, zegt meer.
• Het lukt ook door elkaar. Als de tafel van 7 alleen goed gaat in de vaste rij 7, 14, 21, is dat nog geen automatisme. Vraag ook 7 × 8, dan 3 × 7 en dan 7 × 6.
• Het lukt ook andersom. Weet je kind ook wat 56 gedeeld door 7 is, of welk getal bij ? × 7 = 56 hoort?

De drie seconden: een keuze van deze site

Hoe snel is snel genoeg? Daar bestaat geen wettelijke of officiële tijdslimiet voor, en wij vonden ook geen bron die een vaste grens noemt. Op deze site hebben we daarom een eigen, praktische keuze gemaakt: een som geldt als geautomatiseerd als je kind de laatste drie keer goed antwoordde en de mediane antwoordtijd onder de 3 seconden lag. De mediaan is de middelste tijd van de laatste pogingen; één keer hakkelen telt dus niet zwaar mee. Je kunt de grens zelf instellen tussen 2 en 5 seconden. Voor een kind dat langzaam typt of onrustig is, kan 5 seconden realistischer zijn.

Zie dit als hulpmiddel en niet als wet. Een kind dat 4 seconden nodig heeft maar altijd goed antwoordt, hoeft zich geen zorgen te maken: het kan gewoon langer nodig hebben om te typen of te lezen.

De tafelkaart: zichtbaar wat zit en wat niet

Op Mijn tafels staat een tafelkaart met alle sommen in een rooster. Elke som heeft een kleur:

• Grijs: nog niet geoefend.
• Rood: vaak fout.
• Oranje: goed, maar nog traag.
• Groen: geautomatiseerd.

Zo zie je in één blik waar je kind staat. Een veelvoorkomend beeld: de tafels van 2, 5 en 10 zijn groen, de tafel van 7 vooral oranje, en een paar sommen als 6 × 8 en 7 × 8 staan nog rood. Dan weet je meteen welke sommen extra aandacht krijgen. De site herhaalt precies de lastige sommen, zodat je kind niet de hele tafel hoeft te doen als maar twee sommen problemen geven.

De voortgang blijft op het eigen apparaat; er is geen account nodig. Dat betekent ook dat je dezelfde telefoon of tablet moet gebruiken om de kaart terug te zien. Zijn alle tafels van 1 tot en met 10 groen, dan kan je kind een tafelbrevet printen.

Wat doe je met oranje en rood?

• Rood: ga terug naar de strategie. Laat je kind de som uitrekenen met een steunsom en oefen daarna kort en vaak. Meer trucs staan in trucjes voor de lastige tafels.
• Oranje: het kind kan het, maar mist tempo. Wat helpt is korte herhaling in plaats van langere sessies. Gebruik bijvoorbeeld de oefenvorm Flitsen, waarbij je kind de som typt, of de tafelrace van 60 seconden.
• Groen: onderhouden. Kennis die niet meer wordt gebruikt, kan wegzakken. Laat groene sommen af en toe terugkomen in de uitdaging van vandaag.

Hoeveel tijd per dag is nodig? De Kennisrotonde noemt dat leerlingen die dagelijks minstens tien tot vijftien minuten met automatiseren bezig zijn, gemiddeld beter scoren. Meer over het opbouwen van een routine staat in tafels oefenen met je kind.

Als automatiseren niet wil lukken

Blijven bepaalde sommen weken fout gaan, of raakt je kind gespannen bij oefenen, bespreek dat dan met de leerkracht of de intern begeleider. Wij kunnen en willen geen uitspraken doen over oorzaken. Voor kinderen die moeite hebben met rekenen geldt dat extra oefentijd en een duidelijke aanpak vaak al verschil maken.

Veelgestelde vragen